PSK 103 - Bilim Felsefesi ve Eleştirel Düşünme

Giriş

Bilim felsefesini ilgilendiren temel konuların bilge ve entelektüeller arasında tartışılmaya başlaması yaklaşık olarak 3000 yıl önceye kadar gider. İnsan varolduğu andan itibaren yaşadığı dünyayı, göyüzünü, canlıları, nesneleri ve nihayetinde kaçınılmaz olarak kendisini sorgulamak zorunda kalmıştır. Belki de insanı diğer canlılardan ayıran en temel özellik bu sorgulama becerisidir.

Ortaçağ döneminin zifiri karanlığında, sorgulama, düşünme gibi kavramlar yerini, koşulsuz itaate ve katı, tavizsiz inanca bırakmıştı. Aydınlanma dönemi bu bağnazlığa karşı olarak, insana yeniden kim olduğunu hatırlatma görevi edindi. Ne kadar başarıya ulaştığı tartışılır ama yine de düşünme sesini yükseltmişti.
Artık 21. Yüzyıldayız. Tarihin kronolojik ilerlemesinin aynı zamanda gelişme de olacağı varsayımı ile ümitle çevremize bakıyoruz ama gördüğümüz çoğunlukla daha nitelikli aletler kullanan, saldırgan, dogmatik Ortaçağ insanı. Düşünme, sorgulama, anlama gibi beceriler bir kere daha yerini itaat etme, inanma ve koşulsuz kabullenme gibi reflekslere bırakmış durumda. Sahte bilimler, reddedilemez argümanlar, bilimsel bilgi ve verilerle desteklenmeyen çıkarımlar ve daha nice uydurma bilgi ortalıkta serseri mayın gibi geziyor.

Astronomi yerine astrolojinin, psikoloji yerine parapsikolojinin, matematik yerine numerolojinin ve fizik yerine metafiziğin rağbet gördüğü bir dünyadayız.

PSK 103 – Bilim Felsefesi ve Eleştirel Düşünme dersi, bilim ve sahte bilim arasındaki farkı tartışmaya çalışırken aynı zamanda bilimsel ya da sahte bilimsel argümanların sınanması için gerekli olan yöntemlerin neler olduğunu ortaya koymak için tasarlanmıştır. Eğer Tolkien’in dünyasında yaşıyor olsaydık, aldığınız bu dersin büyücülerle sihirbazlar arasındaki mücadele üzerine kurulu olduğunu, dersimizin da Büyücülüğe Giriş olduğunu söyleyebilirdik. Kuşkusuz bizim dersimiz daha tehlikeli.

Dikkatli olursak, Ortadünya’nın bilge Beyaz Büyücüsü Gandalf’ın bize seslendiğini duyabiliriz: “Eğer bugüne kadar kapalı kulaklar ve uyuyan bir zihinle yürüdüyseniz, artık uyanın”.

Okuma Listeleri

Her derste olduğu gibi bu ders için de takip edilen belirli bir okuma listesi vardır. Aşağıda kapsamlı bir liste göreceksiniz. Birinci liste (Liste A), dersin temel materyallerini barındırır ve her öğrencinin söz konusu okuma listesine sahip olması gerekmektedir. Bu liste öğrencilerin sorumlu olduğu temel listedir. İkinci liste (Liste B), dersin öğretim elemanın sıklıkla başvurduğu kaynakları göstermektedir. Bu listedeki bazı kitaplar konu ve kapsam açısından öğrencilerin ilgi / beceri düzeyleri dışında olabilir ama yine de isteyen öğrencilerin kaynak olarak kullanabilecekleri önemli eserleri içerir. Son olarak Liste C, bilim felsefesi ve eleştirel düşünme konularında ek okumaları içermektedir. Bu okumaların önemli bir kısmı psikolojiden farklı alanlarda seçilmiştir; entelektüel olarak kendisini geliştirmek isteyen öğrenciler için bir başlangıç listesi olarak düşünülebilir. Ders konuları ile ilgili olarak kullanılacak olan makaleler ve diğer ek okumalar ayrıca derslerde ve dersin internet sayfasında duyurulacaktır.

Liste A

1. Stanovich, K.E. (2004). How to think straight about psychology. Boston: Pearson – Allyn and Bacon.
2. Parsons, K. (2006). Copernican questions: A concise invitation to the philosophy of science. Boston: McGraw-Hill.
3. Pirsig, R. M. (2000). Zen ve motosiklet bakım sanatı: Değerlerin sorgulanması. (S. Sertabiboğlu, Çev.). İstanbul: Ayrıntı (Orijinal çalışma basım tarihi 1989).

Liste B

1. Presbey, G.M, Struhl, K.J., ve Olsen, R.E. (2000). The philosophical quest: A cross-cultural reader. Boston: McGraw-Hill.
2. Copernicus, N. (2002). Gökcisimlerinin dönüşleri üzerine. (S. Babür, Çev.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları (Orijinal çalışma basım tarihi 1543).
3. Popper, K. R. (2010). Bilimsel araştırmanın mantığı. (İ. Turan ve İ. Aka, Çev.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. (Orijinal çalışma basım tarihi 1959).
4. Kuhn, T. S. (2011). Bilimsel devrimlerin yapısı. (N. Kuyaş, Çev.). İstanbul: Kırmızı Yayınları. (Orijinal çalışma basım tarihi 1962).
5. Kuhn, T. S. (2011). Kopernik devrimi. (D. Bayrak, H. Turan ve S. K. Çelik, Çev.). Ankara: İmge. (Orijinal çalışma basım tarihi 1957).
6. Bassham G., Bromson, E. ve Irwin, W. (2003). Yüzüklerin efendisi ve felsefe: Hepsine hükmedecek bir kitap. (G. Ezber ve M. Sağlam, Çev.). İstanbul: Güncel Yayıncılık.

Liste C

1. Wynn, C.M. ve Wiggins, A.W. (2005). Yanlış yönde kuantum sıçramalar. (A. Kence, Çev.). Ankara: Tubitak. (Orijinal çalışma basım tarihi 2001).
2. Dawkins, R. (2002). Kör saatçi. (F. Halatçı, Çev.). Ankara: Tubitak. (Orijinal çalışma basım tarihi 1986).
3. Batuhan, H. (1993). Bilim ve şarlatanlık. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
4. Atalay, B. (2006). Matematik ve Mona Lisa. (Ö. Özgür ve K. Sarıoğlu, Çev.). İstanbul: Albatros.
5. Ronan, C. A. (2005). Bilim tarihi: Dünya kültürlerinde bilimin tarihi ve gelişmesi. (E. İhsanoğlu ve F. Günergun, Çev.). Ankara: Tubitak. (Orijinal çalışma basım tarihi 1983).
6. Bolles, E. B. (1999). Galieo’nun buyruğu. (N. Arık, Çev.). Ankara: Tubitak. (Orijinal çalışma basım tarihi 1997).
7. Diamond, J. (2001). Tüfek, mikrop ve çelik. (Ü. İnce, Çev.). Ankara: Tubitak. (Orijinal çalışma basım tarihi 1997).
8. Güzel, C. (2010). Bilim felsefesi. İstanbul: Kırmızı Yayınları.

Ders Planı

PSK 103 – Bilim Felsefesi ve Eleştirel Düşünme dersi öğrenci merkezli bir ders olma özelliğine sahiptir. Ders, öğrencilerin katılımları ve tartışmaları ile kendisine yön verir. Bu nedenle dönemlik ders programı esnek bir yapıya sahiptir. Ancak genel olarak bütün bir dönem boyunca aşağıdaki konuların ders kapsamı içinde olacağını rahatlıkla söyleyebiliriz. Ders planındaki olası değişiklikler dersin internet sayfasında (http://www.kokdemir.info/courses/psk103) duyurulacaktır. Ek olarak, internet sayfasında her hafta derslerde kullanılan yansıları, ödevleri ve uygulamaları, notlarınızı bulabilirsiniz.

Ders 01 – Tanışma, Bilim, Felsefe ve Eleştirel Düşünme Kavramlarına Giriş
Ders 02 – Bilim Nedir?
Ders 03 – Görünüş ve Gerçek Arasındaki Farklar Nelerdir?
Ders 04 – Doğrulamacılık, Yanlışlamacılık ve Diğer Yöntemler
Ders 05 – Tanımlama ve Ölçüm Sorunları: Herkes Aynı Kırmızı Rengi Mi Görür?
Ders 06 – Bilim ve Sahte Bilim: Büyücüler Sihirbazlara Karşı
Ders 07 – Nedensellik Arayışları
Ders 08 – İnsan Doğası: Biz Kimiz?
Ders 09 – İnsan Doğası: Biz Kimiz? (devam)
Ders 10 – Determinizm, Kader ve Özgürlük
Ders 11 – Thomas A. Anderson’un Neo’ya Dönüşümü: Özgürlük Savaşı ve “Matrix”
Ders 12 – Varoluş, Zaman, Ölümlülük ve Ölümsüzlük
Ders 13 – Varoluş, Zaman, Ölümlülük ve Ölümsüzlük (devam)
Ders 14 – Ortadünya’ya Bakış ve Yolculuk

Ders planından da anlaşılabileceği gibi bizim tartışmalarımızla binlerce yıl önceki düşünürlerin tartışmaları arasında çok derin uçurumlar bulunmamaktadır. İnsana, bilgiye ve genel olarak varoluşa ait olan sorunların bundan sonraki bin yılda da çözülebileceğini iddia edemeyiz. Bu nedenle, PSK 103 – Bilim Felsefesi ve Eleştirel Düşünme dersini sorulara cevap veren bir dersten ziyade yeni sorular çıkaran bir paylaşım alanı olarak görmeniz daha doğru olacaktır. Bu dersin amacı sizleri “daha iyi bir psikolog” yapmak değildir; bu dersin amacı, sizlere kendinizle ilgili “farkındalık” yaşatmak ve halihazırdaki düşünme şeklinizi daha “farklı” kılabilecek araçları tanıtmaktır.

Asıl olan bir yere varmak değil yolculuğun ta kendisidir.

Notlandırma

Düşünme üzerine ders alan öğrencilerin sınavlara girmesi ve performanslarına göre notlandırılması felsefi açıdan bir “oxymoron” durumdur. “Oxymoron”, birbiri ile çelişen durumların yanyana gelmesini anlatmak için kullanılır (örn., “Yaşayan Ölüler”, “Sessiz Çığlık”, Yakıcı Soğuk”,...). Bu açıdan, düşünmenin notlandırılıyor olması da garip gelebilir ancak üniversite yönetimi öğrencilerin ders performanslarının belirlenmesini ve bilgilerine göre ayrıştırılmasını bütün derslerden, bütün öğretim elemanlarından talep eder. Dersimiz için uygulayacağımız değerlendirme sistemi aşağıda özetlenmiştir:

Devam ve Katılım: Üniversite Lisans Yönetmeliğine göre her öğrencinin derse %70 devam zorunluğu vardır. Derse devam etmeniz ve derslere etkin katılımınız eğitiminiz için önemlidir. Psikoloji Bölümü etik kurallar çerçevesinde, üniversite öğrencilerinin derslere devam etmesi gerektiğini şiddetle önerir ancak bununla ilgili bir yaptırım uygulamaz. Derse katılım sizin sorumluluğunuzdadır. Katıl(a)madığınzı derslerin telafisinin mümkün olmadığını söylemek zorundayım.

Küçük Sınavlar ve Ödevler: Dönem boyunca öğrenciler, sayısı önceden belirtilmeyen küçük sınavlara ve uygulamalara katılırlar. Bu uygulamaların toplam notunuz içindeki ağırlığı %30’dur. Bütün uygulamalar, ödevler ve küçük sınavlar “açık kaynak” düzeninde yapılır. Önemli olan bilgileri aktarmanız değil bu bilgileri nasıl kullanacağınız olacaktır. Ayrıntılı bilgiler uygulamalar sırasında size aktarılacaktır.

Ara Sınav: Önceden ilan edilen bir tarihte yapılacak ara sınav, ödev (take home) şeklinde olacaktır. Sınavın toplam notunuz içindeki ağırlığı %30 olacaktır.

Final Sınavı: Önceden ilan edilen bir tarihte yapılacak final sınavı, ödev (take home) şeklinde olacaktır. Sınavın toplam notunuz içindeki ağırlığı %40 olacaktır.